Có những kẻ đi cả đời mà không tới đâu, vì họ đi cùng chiều với đám đông. Tôi sắp kể về một chuyến đi ngược — ngược dòng người, ngược cả dòng thời gian.
Trên bản đồ có một cái tên người bản xứ dặn nhau đừng đọc to lúc trời tối. Taklamakan. Tiếng Uyghur, người ta bảo nó nghĩa là: đi vào thì không ra được.
Bảy trăm năm trước, một thương nhân thành Venice đi qua rìa của nó và về nhà kể lại một điều tôi đọc đi đọc lại nhiều đêm. Trong bản dịch Yule–Cordier của The Travels, Marco Polo viết về sa mạc Lop:
“…khi lữ khách đi trong đêm, và một người trong bọn tụt lại phía sau hay lỡ thiếp đi, lúc cố đuổi theo đồng bọn, y sẽ nghe những linh hồn trò chuyện, ngỡ đó là bạn đường. Đôi khi các linh hồn gọi đúng tên y; và cứ thế lữ khách bị dẫn lạc, không bao giờ tìm lại được đoàn. Bằng cách ấy, nhiều người đã bỏ mạng… Có khi ngươi còn nghe cả tiếng nhiều loại nhạc cụ, và thường hơn cả, là tiếng trống.”
Tiếng trống. Trong không trung. Giữa nơi không một con chim.
Tôi kể chuyện này ngay từ đầu, vì nó là cái đích. Con Đường Tơ Lụa hai nghìn năm chảy một chiều: lụa, trà, giấy tuôn từ phương Đông ra phương Tây, và cả một biển người đi xuôi theo dòng hàng ấy để đổi lấy vàng. Chúng tôi đi ngược lại. Không ngược trên bản đồ — bánh xe vẫn lăn về hướng tây, về Paris. Mà ngược trên trục thời gian: mỗi cây số tiến lên là một bước lần về đầu nguồn, về cái nơi con đường sinh ra. Đám đông xưa đi theo hàng hoá nên chỉ thấy hàng hoá. Kẻ lội ngược dòng mới nhìn ra cái mạch nước ngầm đẻ ra tất cả. Đó là lý do tôi ngồi sau vô-lăng suốt bảy ngày của tập du ký này.
Nhưng để tới được cửa sa mạc, trước hết phải trả xong sáu ngày đầu — sáu ngày phần lớn không có sa mạc, không có linh hồn, chỉ có đường, mưa, và giấy tờ.
Ngày 1: Bài học đầu tiên trước hành trình 22.000 km
Ngày 1, lúc 4 giờ 53 phút sáng, chúng tôi rời Hà Nội khi thành phố vẫn còn đang ngủ. Đoàn gồm 7 ô tô và 2 mô tô, cùng bắt đầu hành trình đầy táo bạo: lái xe từ Hà Nội đến Paris.Trong ngày đầu tiên, chúng tôi đi 461,2 km theo GPS, vượt tổng độ cao gần 6.000 mét. Đường Tây Bắc quanh co, dốc nối dốc nên gần như không có đoạn nào đi thẳng. Đồng hồ GPS ghi 461,2 km, còn đồng hồ trên xe chỉ 452 km. Hai con số chênh nhau gần 10 km là điều bình thường, vì GPS tính cả những khúc cua, còn đồng hồ xe chỉ đo quãng đường bánh xe lăn. Điều khiến tôi bất ngờ là mức tiêu thụ nhiên liệu chỉ khoảng 14,5 lít/100 km. Tưởng rằng đường đèo sẽ tốn xăng hơn, nhưng vì tốc độ thấp và đều nên lại tiết kiệm hơn khi chạy đường cao tốc với tải nặng.
Hai con số 461,2 và 452 nằm cạnh nhau ngay ngày đầu tiên, và tôi để nguyên chúng ở đó thay vì chọn lấy một con số đẹp hơn để kể. Hai cái đồng hồ đo cùng một quãng đường vẫn ra hai kết quả, đơn giản vì chúng đo hai thứ khác nhau. Doanh nghiệp của bạn cũng có nhiều hơn một cái đồng hồ như thế. Khi hai con số vênh nhau, câu hỏi đúng không phải “con số nào sai”, mà là “mỗi cái đang đo cái gì”. Người hoảng lên vì con số vênh thường là người chưa từng hỏi câu thứ hai.
Đỉnh của ngày là một cái đèo huyền thoại, dải lụa nhựa vắt qua sống núi trong sương. Chúng tôi đứng đó lúc gần bốn giờ chiều. Nhiệt kế tụt từ 29 độ dưới thung xuống 19 trên đỉnh, gió tạt buốt tay lái, rồi một trận mưa đuổi cả đoàn xuống dốc. Trước khi rời Tổ quốc, con lạc đà sắt được đưa vào xưởng làm cữ bảo dưỡng năm nghìn cây — bảy lít dầu tổng hợp, thay lọc, siết ốc, cái kim báo dầu gạt về mốc không. Một nước cờ tỉnh táo: phía trước là hai mươi hai nghìn cây số không một trạm chính hãng. Nhưng cái kim ấy, tôi đâu ngờ, chỉ năm nghìn cây nữa sẽ lại nhích lên — và ít tuần sau, đêm nào nó cũng bắt đầu ám tôi.
Xe chưa hỏng vẫn phải vào xưởng. Đó là cái lý duy nhất của việc bảo dưỡng trước khi đi: bạn không sửa cái đang hỏng, bạn mua trước sự yên tâm cho quãng đường không có ai sửa hộ. Doanh nhân nào cũng biết nguyên tắc này trên lý thuyết, và phần lớn vẫn để dòng tiền, hợp đồng, hồ sơ pháp lý của mình chạy tới lúc kêu mới đụng vào. Câu hỏi đáng giá ở đây không phải “cái gì đang hỏng”, mà là “phía trước tôi, đoạn nào không có trạm sửa?”
Ngày 2: Đường biên quốc tế đầu tiên
Ngày 2. Tám giờ lẻ sáu phút sáng, chúng tôi đứng trước cột mốc quốc huy ở một cửa khẩu vùng cao, tọa độ đâu đó quanh 21,2 độ Bắc. Đây là đường biên quốc tế đầu tiên trong mười chín cái sẽ tới. Đóng dấu, hạ gác chắn, bánh xe lăn sang đất Lào, tỉnh Phongsaly — nơi rừng dày tới mức trời trưa vẫn nhập nhoạng. Vượt biên bằng chính chiếc xe nhà mình, cảm giác lạ. Cái nhà biến thành một chấm nhỏ chạy trên đất người, còn sợi dây neo về quê thì cứ dài thêm mỗi vòng bánh.
Ngày 3 đến Ngày 6: Kẻ thù không phải đèo dốc, kẻ thù là giấy
Ngày 3 đến Ngày 6. Quãng này tôi sẽ không kể dài, vì bản thân nó cũng không cho phép. Đoàn xe bò qua Bắc Lào, chui qua cửa Boten–Mohan vào đất Trung Hoa, ngang Côn Minh — cái xứ người ta gọi là thành Xuân, bốn mùa không biết tới mùa hè — rồi ngược lên Thành Đô. Bốn ngày ấy, kẻ thù không phải đèo dốc. Kẻ thù là giấy. Sổ xe liên vận phải khớp từng số máy, từng biển số, sai một ký tự là quay đầu làm lại. Hải quan soi gầm, đếm đủ mặt người. Máy scanner quét xe lại hỏng, mỗi xe chất đồ lên xuống mấy lần, soi từng cái logo trên áo. Cẩn thận quá.
Rồi tới lượt cảnh sát giao thông: mỗi xe một biển số tạm để trình dọc đường, mỗi người một bằng lái tạm. Ở Mohan có anh cán bộ cầm tập hồ sơ lật tới lật lui, càu nhàu một câu chẳng ai dịch nổi, rồi hất hàm ra dãy ghế nhựa bảo ngồi chờ. Chờ. Ba tiếng đồng hồ cho đúng một con dấu, trong khi ngoài kia con đường trống trơn đang gọi.
Ba tiếng ấy không có gì để kể, và đó chính là điều đáng sợ của nó. Không ai bị thương. Không có con dốc nào phải bò lên số một. Chỉ có một dãy ghế nhựa, một tập hồ sơ được lật tới lật lui, và một đoàn người ngồi nhìn con đường trống trơn ngoài kia. Thứ bị tiêu hao trong ba tiếng đó không phải xăng, mà là cái khác — thứ mà đến ngày thứ sáu tôi mới gọi được đúng tên.
Bài học kinh doanh lớn nhất: Điều khiến nhiều doanh nhân bỏ cuộc không phải việc khó
Sáu ngày ấy dạy tôi một điều tôi muốn ghim lại trước khi câu chuyện thật sự bắt đầu. Người ta cứ tưởng bức tường lớn nhất của một hành trình là ngọn núi. Không. Bức tường lớn nhất là cái bàn giấy. Núi thì đứng yên, gài số một mà bò lên. Thủ tục thì không hình thù, không đỉnh để nhắm, và nó bào mòn ý chí theo cách con dốc không bao giờ làm được. Trong kinh doanh cũng hệt vậy: ý tưởng đẹp chết ở khâu cấp phép, ở cái dấu còn thiếu, ở người gác cổng có quyền nói “chưa được” mà không cần lý do. Ai chịu nổi sáu ngày giấy tờ mới có quyền mơ tới sa mạc.
Ngồi trên ghế nhựa ở Mohan, tôi mới hiểu vì sao hai loại khó này lại đòi hai loại người khác nhau.
Ngọn núi tượng trưng cho những việc khó. Bàn giấy tượng trưng cho những việc kéo dài và phải chờ đợi.
Việc khó luôn có một đích đến. Bạn nhìn thấy mục tiêu, biết mình đang tiến gần hơn và mỗi bước đi đều cho bạn cảm giác mình đang tiến bộ.
Nhưng những việc kéo dài thì khác. Bạn không biết phải chờ bao lâu, không biết mình đã đi được bao nhiêu, và nhiều khi làm đúng mọi thứ vẫn phải tiếp tục đợi. Có những ngày bạn cố gắng rất nhiều nhưng kết quả vẫn đứng yên. Chính cảm giác nỗ lực mà chưa thấy thành quả mới là thứ làm con người dễ nản nhất.
Rất nhiều doanh nhân không dừng lại vì thị trường quá khó. Họ dừng lại vì phải chờ quá lâu. Họ bỏ cuộc sau nhiều tuần không nhận được phản hồi, sau vài lần hồ sơ bị trả về chỉ vì một lỗi nhỏ, hay khi nhận ra người quyết định có thể khiến mình chờ mà không cần giải thích. Điều khiến nhiều người thất bại không phải là cái khó, mà là sự kiên nhẫn bị bào mòn theo thời gian.
Bài học trong kinh doanh không phải là tìm cách tránh những giai đoạn đó, vì ai cũng sẽ phải trải qua. Điều quan trọng là chuẩn bị đúng tâm thế. Khi đối mặt với việc khó, bạn cần ý chí để vượt qua. Nhưng khi đối mặt với những giai đoạn kéo dài và chưa có kết quả, thứ giúp bạn đi tiếp không phải ý chí, mà là sức bền. Người thành công không chỉ giỏi vượt núi, mà còn đủ kiên nhẫn để đi hết những quãng đường dài tưởng như không có gì xảy ra.
Cái bẫy êm hơn thủ tục: khi bạn đi đúng cung đường ai cũng đi
Nhưng cái bẫy êm hơn thủ tục nhiều. Sáu ngày ấy, chúng tôi đi đúng cung đường du lịch mà hàng nghìn đoàn khác đã đi — cùng cửa khẩu, cùng quán trưa, cùng những tấm ảnh check-in y hệt nhau trên mạng. Đi cùng chiều đám đông thì an toàn, dễ chịu, và không bao giờ thấy cái mà đám đông đã bỏ lỡ. Người ta làm y như mọi người, rồi ngồi ngạc nhiên vì sao kết quả của mình giống hệt mọi người.
Cái bẫy này nguy hiểm hơn ba tiếng ngồi ghế nhựa, vì nó không gây khó chịu. Không ai chặn bạn lại. Không ai bắt bạn chờ. Bạn đi trơn tru suốt sáu ngày, chụp được những tấm ảnh đẹp, và về đích với đúng thứ mà mọi người khác cũng mang về. Thủ tục ít nhất còn báo cho bạn biết là bạn đang bị cản. Cung đường đám đông thì không báo gì cả — nó chỉ lặng lẽ giao cho bạn một kết quả trung bình.
Nếu bạn đang thấy sản phẩm của mình bán được nhưng không bứt lên, thử soi lại: có bao nhiêu quyết định trong năm qua bạn đưa ra vì “ai cũng làm thế”? Đó không phải câu hỏi tu từ. Đám đông xưa đi theo hàng hoá nên chỉ thấy hàng hoá — và họ không hề biết là mình đang bỏ lỡ cái gì.
Thành Đô, bức tường đá, và người sứ giả có sứ mệnh đổ bể
Tối Ngày 6, đoàn tụ đủ mặt ở Thành Đô, đất Thục. Xe rửa sạch bùn biên giới. Bản đồ trải trên bàn, ngón tay tôi rê lên phía bắc và dừng ở một cái tên.
Sáng mai, một bức tường đá chắn ngang — dãy núi mà thi hào từng than là “khó hơn lên trời xanh“. Vượt qua nó, bên kia là một thành phố cổ. Hai nghìn năm trước, một ông vua sai sứ giả đi về hướng ấy tìm đồng minh đánh giặc du mục. Sứ giả bị bắt, giam mười ba năm, vợ con nơi đất địch, sứ mệnh coi như hỏng. Nhưng khi trốn thoát về được, ông mang theo thứ quý hơn cả liên minh: tấm bản đồ sống về những vương quốc chưa ai từng biết ở phương Tây. Cái điệp vụ thất bại ấy vô tình mở ra con đường mà chúng tôi sắp đi ngược lên tận đầu nguồn. Người ta nhớ ông không vì việc ông được giao, mà vì con đường ông tình cờ tìm thấy khi việc ấy đổ bể.
Mười ba năm. Đủ dài để bất kỳ ai cũng tin rằng đời mình đã hỏng. Trên mọi thước đo mà ông vua giao cho, đó là một thất bại trọn vẹn: không có liên minh, không đánh được giặc, mất luôn mười ba năm. Nhưng trong lúc chỉ số chính thất bại, một thứ khác vẫn âm thầm cộng dồn — thứ không ai đặt hàng, không ai đo, và cuối cùng lại lớn hơn cả nhiệm vụ.
Nếu năm nay dự án của bạn đổ, câu hỏi đáng tiền không phải “vì sao tôi thất bại”. Là: trong lúc thất bại, tôi đã tích được tấm bản đồ nào mà trước đó tôi không hề có? Quan hệ mới, hiểu biết về một thị trường mà đối thủ chưa từng đặt chân, một lỗi hệ thống chỉ lộ ra khi mọi thứ vỡ. Đó là bài học kinh doanh mà không khóa học nào bán được cho bạn — nó chỉ được cấp cho những người đã đi tới tận cùng một việc đổ bể mà không bỏ đi giữa chừng.
Con đường đó tên: Tơ Lụa. Còn ở cuối nó, cái sa mạc “đi vào không ra được” vẫn kiên nhẫn gọi tên từng người — và tôi sẽ đưa anh tới tận cửa của nó, bảy ngày nữa.
Còn anh — bao lâu nay anh đi đúng cung đường ai cũng đi, rồi hỏi vì sao mình chỉ tới được đúng chỗ ai cũng tới?
Còn anh thì sao?
Sáu ngày giấy tờ là cái giá để có quyền mơ tới sa mạc. Doanh nghiệp của anh cũng đang có phần “sáu ngày giấy tờ” của nó — và câu hỏi duy nhất là anh sẽ đi qua nó bằng ý chí đơn độc, hay bằng một hệ thống được chuẩn bị từ trước.
Nếu anh đang ở đúng quãng đó — dự án kẹt, nỗ lực nhiều mà kết quả vẫn tầm tầm như mọi người — hãy tìm hiểu chương trình GO LONGhttps://go.long.vn/. Đây là nơi tôi ngồi cùng các chủ doanh nghiệp để làm đúng ba việc trong bài này: soi ra đoạn đường phía trước không có trạm sửa, phân biệt cái khó với cái dai để chuẩn bị đúng loại nhiên liệu, và bóc từng quyết định đang được đưa ra chỉ vì “ai cũng làm thế”.
Đừng đợi tới lúc kim báo dầu nhích lên mới đi tìm xưởng.
Bài viết liên quan
Theo dõi hành trình Hà Nội – Paris của tôi tại đây: https://long.vn/category/vong-quanh-the-gioi/
